in , , , ,

EK(Yapım Eki ve Çekim Eki)

Sözcük kök ve gövdelerine getirildiğinde onların anlamlarını değiştiren, kimi zaman anlamlarıyla birlikte türlerini değiştiren ya da sözcüklerin cümle içindeki görevini belirleyen hece ve seslerdir.

YAPIM EKLERİ

Eklendiği sözcüğün anlamını ya da türünü değiştirerek yeni sözcükler oluşturan eklerdir.

İsimden İsim Yapan Ekler

İsim kök ve gövdelerine gelerek sadece kökün anlamını değiştiren eklerdir.

-lık:   yaz-lık, gençlik, tuz-luk, güzel-lik.
-sız yol-suz, iş-siz, ses-siz, para-sız
-ce Türk-çe, kolay-ca, kadın-ca, ben-ce
-ci demir-ci, şaka-cı, Türk-çü
-lı akıl-lı, kir-li, tuz-lu
-deş öz-deş, çağ-daş, vatan-daş
-cil ev-cil, ben-cil

İsimden Fiil Yapan Ekler

İsim kök ve gövdelerine gelerek kökün anlamını ve türünü değiştiren eklerdir.

-el düzel-,daral-,incel
-ar sarar-,morar-…
-len evlen-,süslen-,sulan-…
-leş iyileş-,beyazlaş-…
-imse benimse-,küçümse-…
-a yaşa

Fiilden İsim Yapan Ekler

Fiil kök ve gövdelerine gelerek kökün anlamını ve türünü değiştiren eklerdir.

NOT: Fiilimsi ekleri fiilden isim yapım ekleri olarak kabul edilirler.

-ge dalga, süpürge
-gen çekingen, atılgan, ısırgan
-geç süzgeç, utangaç
-gi silgi, bilgi, sev-gi, görgü
-gin yaygın, keskin, bitkin
-giç Bilgiç, dalgıç
-im ekim, geçim, içim
-ucu tutucu, yapıcı
-it geçit, umut, kesit

Fiilden Fiil Yapan Ekler

Fiil kök ve gövdelerine gelerek sadece kökün anlamını değiştiren eklerdir.

-il veril-, dikil-..
-in görün-, giyin-, sevin-
-uş buluş-, tartış-, bakış-
-it yürüt-, taşıt-
-ir geçir-, yatır-, pişir-
-dir yaptır-, bindir-

ÇEKİM EKLERİ

Sözcüklerin cümlede kullanımını kolaylaştıran, görevini belirleyen eklerdir. Çekim ekleri sözcüklerin anlamlarını ve yapılarını değiştirmez. Çekim ekleri, isim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri olarak iki grupta incelenir.

İsim Çekim Ekleri

Durum(Hal) Ekleri ( -i/-e/-de/-den)

İsimlere belirtme, yönelme, bulunma ve ayrılma anlamı katan eklerdir. Dört bölümde incelenmektedir.

i Hali(belirtme durum eki “-i / -ı / -u / -ü”)

Bu ek yapılan işten etkilenen varlığı belirtir. Bu eki alan sözcük cümlede nesne olur.

Evler-i gördüm.  
Kitap(b)-ı ezberlemiş.

-e Hali(yönelme durum eki “-e / -a)

Yapılan işin neye, kime, nereye yöneldiğini belirtir. Bu eki alan sözcük cümlede dolaylı tümleç(Yer tamlayıcısı) olur.

Ev-e geldim
Okul-a gittim.

-de Hali(bulunma, kalma durumu eki “-de / -da / -te / -ta )

Yapılan işin nerede gerçekleştiğini belirtir. Bu eki alan genellikle dolaylı tümleç(Yer tamlayıcısı) olur.

Okullar eylülde açılıyor.  
Amasya’da sonbahar başkadır.

-den Hali(ayrılma, çıkma durum eki “-den / -dan / -ten / -tan“)

Yapılan işin nereden başladığını belirtir. Bu eki alan genellikle dolaylı tümleçtir(Yer tamlayıcısı).

Okuldan geldi.
Şehirden ayrılmışlar.

Çokluk(Çoğul) Ekleri (-lar, -ler)

İsimlere gelen -ler, -lar ekidir. Ekin geldiği ismin birden fazla olduğunu belirtir.

evler, arabalar, çocuklar, çiçekler

Not: Çoğul ekleri bazı durumlarda sözcüğe farklı anlamlarda kazandırabililir.

Türkler savaşçı bir milletlerdendi. (millet anlamı)
Üç yaşlarında bir kardeşi var. (yaklaşık anlamı)
Akşama Ayşe Teyzeler bize gelecekler.(aile anlamı) 

İyelik Ekleri (-m, -n, -i, -miz, -niz, -leri)

İsimlere ve isim soylu sözcüklere gelerek onların kime ait olduğunu belirten eklerdir. İyelik ekleri sadece isimlere getirilebilir.

Tekil Çoğul
kalem-i-m     kalem-i-miz
kalem-i-n     kalem-i-niz
kalem-i        kalem-leri
Uyarı

İyelik eki ile belirtme durum eki karıştırılmamalıdır. İyelik eki alan sözcükler “Kimin?, Neyin?” sorularını cevaplar; belirtme eki alan sözcükler ise “Kimi?, Neyi?” sorularını cevaplar.

Mahalle-mi seviyorum. (neyi-kimi)  => belirtme eki
Mahallesi İstanbul’daymış.(neyin- kimin) => iyelik eki

İlgi (Tamlama) Ekleri (-ın / -in / -un / -ün)

Tamlamalar en az iki parçadan oluşur. İlk kelimeye tamlayan ikinci kelime ise tamlananan adı verilmektedir. Tamlayanın aldığı ek “tamlama eki“ tamlananın aldığı ek ise iyelik eki görevindedir.

Ayşe-n-in notlar-ı
anne-m-in halas-ı

Fiil Çekim Ekleri

Kip Eki: Kip ekleri haber kipleri ve dilek kipleri olmak üzere ikiye ayrılır. Haber Kipleri eylemlere gelerek ne zaman yapıldıklarını anlatır. Dilek kipleri ise tasarlama ve planlama kipleridir.

Haber Kipleri

Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösteren kiptir.

Bilinen(Görülen) geçmiş zaman

Bu kip “-dı, -di, -du, – dü; -tı, -ti,-tu, -tü..” ekleri ile yapılır.

Bugün bol bol kitap okudum.
Akşam doğru çok acıktık.
Kuşların cıvıltıları her yeri kapladı.
İstanbul 1453’te fethedildi.

Öğrenilen(Duyulan) geçmiş zaman

Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde anlatan kiptir.

Bu kip “-mış, – miş, -muş, -müş” ekleri ile yapılır.

Çocuk düşünce çok ağlamış.
Öğretmenim ben gelmeyince çok üzülmüş.
Ankara çok sıcakmış.
50. dakikadan sonra gol atmışlar.

Şimdiki zaman

Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir. Bu kip “-yor” eki ile çekimlenmektedir.

Haliçte balık tutuyorum.
Kuğulu parkta kuğuları yemliyor.
Şu an halı sahada maç yapıyoruz.

Gelecek zaman

Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eden kiptir. Bu kip “-acak, -ecek” eki ile yapılmaktadır.

Yarın Amasya’ya gideceğim.
Annem ve babam istanbula yanıma gelecekler.
Yarın her şey çok güzel olacak.
Akşam yola çıkacak.

Geniş zaman

Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösteren kiptir. Bu kip “-r, -ar, -er” ekleri ile çekimlenmektedir.

Her öğlen uyurum.
Her gün üç litre su içerim.
Her sabah tarlaya erkenden giderler.
Amasya’da ilk bahar çok güzel olur.

Dilek (İsteme) Kipleri

Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Bu kipler bir isteği, arzuyu bir tasarıyı vs. bildirmektedir.

Gereklilik Kipi

Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-malı, -meli” ekleriyle yapılır. Gereklilik kipi bazen cümleye ihtimal anlamı da katabilir.

Yemeklere tuz atmalısın
Gelinler sabahları erken kalkmalı.
Başarılı olmak içi çok çalışmalısın
İstanbul çok sıcak olmalı.

Şart  Kipi

Bir yargının gerçekleşmesinin bir koşula bağlandığı kiptir. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “ –sa, -se” ekleriyle yapılır.  

Günlük iki saat ders çalışırsan başarılı olubilirsin.
Amasya’ya gelmek istiyorsanız sorumluluklarınızı yerine getirmelisiniz.
Havalar ısınırsa dışarı çıkabilirler.
Çiçekler sulanırsa yaprakları yeşil kalır.

İstek  Kipi

Fiilin yapılmasındaki istek ve niyeti gösteren kiptir. Fiil kök ya da gövdelerine getirilen “-a, -e, -ayım, -eyim, -alım, -elim” ekleriyle yapılır.   

Eğri oturup, doğru konuşalım
Düğünüme tüm arkadaşlarımı çağırayım
Ankara’da Cuma günü Kurtuluş Parkı’nda buluşalım.

Emir  Kipi

Fiilin yapılması gerektiğini emir şeklinde ifade eden kiptir. Emir kipinin eki bulunmamaktadır, kişi ekleriyle çekimlenir. Bu kipin I. tekil ve I. çoğul çekimleri bulunmamaktadır.

Çabuk yanıma gelin.
Söyleyin acele etsinler.
Beni sessizce dinleyin.

Şahıs Ekleri

Fiilin bildirdiği işi, hareketi, oluşu gerçekleştiren varlık, fiilin şahsıdır. Kişi ekleri cümlede işi yapan yani özneyi bildirmektedir. Fiillerde kişi ekleri kip eklerinden sonra gelmektedir.

Kişi (Şahıs) Fiil – Kip – Kişi Eki Kişi (Şahıs) Fiil – Kip – Kişi eki
1. tekil kişi (ben) Yap – tı – m 1. tekil kişi (ben) Gör – meli – y – im
2. tekil kişi (sen) Yap – tı – n 2. tekil kişi (sen) Gör – meli  – sin
3. tekil kişi (o) Yap – tı 3. tekil kişi (o) Gör – meli 
1. çoğul kişi (biz) Yap – tı – k 1. çoğul kişi (biz) Gör – meli  – y – iz
2. çoğul kişi (siz) Yap – tı – nız 2. çoğul kişi (siz) Gör – meli  – siniz
3. çoğul kişi (onlar) Yap – tı – lar 3. çoğul kişi (onlar) Gör – meli  – ler

What do you think?

Written by şadgeldi hoca

Comments

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Loading…

0

KÖK BİLGİSİ

HARFLER